U bent hier

CORONAVIRUS – De toestand in Rusland

1. Algemene toestand

Actuele situatie

Op 7 augustus werden 5.241 nieuwe gevallen geregistreerd waarvan 686 in Moskou. Zo komt het totale aantal besmettingen op 877.135 waarvan 246.154 in Moskou. In de regio rond Moskou werden 64.555 besmettingen vastgesteld. Op de derde plaats staat Sint-Petersburg met 32.575 besmettingen. Op de vierde plaats qua aantal besmettingen staat Nizhny Novgorod (en de regio errond) met 24.654 gevallen. Er zouden al meer dan 30 miljoen tests zijn afgenomen.

In Rusland staat het totale aantal overlijdens (gegevens 7 augustus) op 14.725 (waaronder 4.546 mensen in Moskou, 1.120 in de Moscow Oblast', 2.136 in Sint-Petersburg en 403 in Nizhny Novgorod en regio errond). Heel wat andere regio's (in het bijzonder Dagestan met 451 overlijdens) hebben ook slachtoffers te betreuren. De situatie in Dagestan zou ondertussen onder controle zijn. Op 7 augustus werden nieuwe besmettingshaarden geregistreerd in de Krim en de regio Krasnodar.

Het sterftecijfer in Moskou was in mei 57% hoger dan het gemiddelde in dezelfde maand van de afgelopen drie jaar. In mei 2020 stierven 15.700 mensen in Moskou tegenover gemiddeld 9.996 mensen in dezelfde maand gedurende de periode 2017-2019. De overheid ontkent dat de COVID-19 sterftecijfers kunstmatig laag gehouden worden, maar her en der werden de cijfers al aangepast naar boven.

Nog steeds is de inreis van buitenlanders uit de meeste landen in Rusland zo goed als onmogelijk waarbij bijna niemand de grens over mag (ook niet met een geldig visum), behalve bepaalde categorieën van mensen zoals diplomaten. Er zouden ondertussen ook uitzonderingsregels zijn voor buitenlandse specialisten die hoognodig onderhoud of herstellingen moeten uitvoeren. Het inreisverbod voor buitenlanders werd eind april voor onbepaalde tijd verlengd maar op 8 juni werden de beperkingen versoepeld en mogen Russen het land verlaten om te studeren, werken, zieke familieleden te verzorgen of medische hulp te krijgen. Buitenlanders mogen weer het land binnen indien ze in Rusland medische zorg nodig hebben.

In juli en augustus werd de luchtverbinding met bepaalde landen hervat en geldt de sluiting van de grens dus niet meer voor iedereen.

Op 27 maart werden de meeste reguliere en chartervluchten opgeschort en werden er enkel nog sporadisch vluchten ingelegd om Russen te repatriëren. Aangezien de EU op 1 juli de grens voor Russen niet opende, is het nog steeds niet duidelijk wanneer de reguliere vluchten tussen de EU en Rusland zullen hervatten. Vanaf augustus zijn er wel opnieuw vluchten naar het VK, Tanzania, Turkije en Zwitserland. Montenegro opende eenzijdig haar grenzen voor Russische burgers.

Sinds 15 juli moeten reizigers die in Rusland aankomen ook niet meer verplicht twee weken in thuisisolatie maar moeten ze wel kunnen aantonen via een attest dat ze 'coronavrij' zijn. Dit attest moet opgesteld zijn in het Russisch of het Engels.

In Moskou moeten sinds 15 juli geen mondmaskers meer gedragen worden op straat en werden de meeste coronamaatregelen afgeschaft. De Moskovieten moeten wel nog steeds een masker en handschoenen dragen indien zij het openbaar vervoer willen nemen of een winkel willen binnengaan. Ook in stations moet een mondmasker gedragen worden. Deze regels worden maar beperkt nageleefd waardoor het aantal besmettingen maar heel langzaam daalt.

Het Russische RDIF (Direct Investment Fund) meldt dat er een samenwerkingsovereenkomst werd ondertekend met Brazilië om het Russische geneesmiddel "Avifavir" te leveren om er COVID-19 patienten mee te behandelen. Volgens de directeur van het RDIF zal het geneesmiddel aan 50 landen geleverd worden.

Professor Sergei Avdeyev van het Russische ministerie van Gezondheid zei op 22 juli dat de sterftegraad van coronapatiënten die geventileerd worden dramatisch hoog is, ruim 50 tot 80 procent wat een stuk hoger is dan in België.

De chronologische evolutie van de pandemie in Rusland

In Moskou gingen alle ontspanningsplaatsen zoals cinema's, sportclubs, ijspistes, bowlingclubs en waterparken eind maart dicht. De scholen gingen op 23 maart dicht en op 28 maart sloten alle niet-essentiële handelszaken en fabrieken waaronder restaurants en bars. Voedingswinkels en apotheken mochten gedurende de hele quarantaineperiode open blijven. Op 12 mei mochten de bouwsector en producerende bedrijven terug aan de slag. Op 25 mei en 1 juni werden in Moskou verdere versoepelingen van kracht waaronder het terug beschikbaar worden van autodelen, de opening van administratieve diensten, non-food retail en ateliers alsook de mogelijkheid om op bepaalde tijdstippen te gaan wandelen (binnen een radius van twee kilometer), een maatregel die door de Moskovieten als vrij ridicuul werd gezien. Ook onder andere daarom kondigde burgemeester Sobyanin op 8 juni de afschaffing van het QR-systeem aan alsook de heropstart van verschillende sectoren.

Tussen 15 april en 9 juni was in Moskou een systeem met QR-codes van kracht waarbij een toelating moet bekomen worden indien men zich met het openbaar vervoer, taxi of eigen auto wil verplaatsen. Aan de invalswegen van Moskou stonden files omdat men de QR-codes handmatig controleerde. In de metro gebeurden die controles automatisch via de metrokaart (Troika) of andere kortingkaarten. Ook de verplaatsingen met de wagen binnen Moskou werden automatisch door camera's gecontroleerd waarbij in principe elke camera een straf van 5.000 roebel kon uitschrijven ... Nizhny Novgorod was trouwens de eerste stad (nog voor Moskou) die het QR-systeem had geïntroduceerd. Zo'n 21 regio's voerden het systeem van QR-codes in maar in verschillende van die regio's werd het systeem ondertussen opnieuw gedeactiveerd (zoals in de Moskou-regio op 23 mei en in Moskou op 9 juni).

Voor de werknemers betekende de periode van 'niet-werkende dagen' een verplichte 'vakantie' met behoud van loon (op kosten van de werkgevers). Deze 'vrije' maar betaalde periode werd na een nieuwe redevoering van Putin op 12 mei opgeheven met een verdere versoepeling op 1, 9 en 16 juni. Echter, niet alle bedrijven mochten op die data hun activiteiten hervatten wat betekende dat de werknemers van firma's die nog niet open mochten (zoals de horeca) verder aan hun lot overgelaten werden aangezien deze bedrijven niet meer verplicht waren hun werknemers te betalen. De steunmaatregelen die de overheid had aangekondigd, bleken voor vele firma's (vooral kmo's) te beperkt. De minister van Economie, Reshetnikov, deelde op 16 juni mee dat de zelfisolatie en de restricties door de pandemie ruim 15 miljoen werknemers hebben getroffen maar dat dit er ondertussen (16 juni) 'nog maar' 2,5 miljoen zijn.  

Sanatoria, vakantiehuizen en hotels in vakantieoorden mochten vanaf 1 juni terug open indien zij over een medische licentie beschikken. De situatie verschilt echter van regio tot regio wat voor de nodige verwarring zorgt bij geïnteresseerde vakantiegangers. Vanaf 1 juli mochten meer dan 70 regio's opnieuw toeristen ontvangen.

De Russische regering stond op 16 april toe dat de ziekenhuizen het omstreden geneesmiddel hydroxychloroquine gebruiken om patiënten te behandelen. China heeft 70.000 verpakkingen met dit product geleverd. Dit geneesmiddel is omstreden omdat het dodelijke bijwerkingen kan hebben. Vele dokters weigeren het product toe te dienen en verkiezen andere behandelingsmethodes.

Het ministerie van Gezondheid registreerde op 1 juni het eerste Russische COVID-19 medicijn "Avifavir" (gebaseerd op een Japans analoog). Het medicijn werd ontwikkeld door het Russische "Direct Investment Fund" en de ChemRar groep. Het medicijn werd beschikbaar op 11 juni en wordt alleen gebruikt in ziekenhuizen.

Op 26 juni werd ook het geneesmiddel Areplivir goedgekeurd in Rusland voor de behandeling van COVID-19 patiënten.

Vice-burgemeester van Moskou voor Sociale Ontwikkeling, Anastasia RAKOVA, stelde dat COVID-19 patiënten die een bloedtransfusie ontvingen van genezen COVID-patiënten het virus sneller en met minder complicaties overwinnen. Daarvoor zijn uiteraard bloeddonaties nodig. Burgemeester SOBYANIN besloot de prijs voor het geven van bloed te verhogen van 3600 naar 5000 roebel voor 600 ml plasma. (Bron: BBC Rusland).

Nadat de situatie in de ziekenhuizen in Moskou sterk verbeterde, werden Moskouse dokters naar de regio's gestuurd om daar te helpen. Studenten geneeskunde werden ook een tijd lang ingeschakeld als vrijwilligers en blijven ook nu nog gedeeltelijk actief in de ziekenhuizen. Drie (!) dokters werkzaam in de corona-afdelingen van verschillende Russische ziekenhuizen vielen tijdens de coronapandemie uit het raam. Twee onder hen overleefden het niet. De omstandigheden roepen vragen op.

In twee ziekenhuizen (1 in Sint-Petersburg en 1 in Moskou) brak een zware brand uit veroorzaakt door in Rusland geproduceerde beademingssystemen. Het St. George hospitaal in Sint-Petersburg, waar 5 coronapatiënten stierven in de brand, heeft daarna een contract getekend voor de levering van beademingssystemen geproduceerd in Duitsland. Dergelijke incidenten doen het imago van Rusland geen goed. De VS heeft ondertussen 50 beademingssystemen van eigen makelij aan Rusland geleverd en op 4 juni arriveerde een nieuwe levering van 150 stuks in Moskou.

De stad Moskou bouwde of converteerde zo'n 44 tijdelijke hospitalen om coronapatiënten te behandelen.

Er verschenen verschillende berichten in de Russische (en internationale) pers over ziekenhuizen die infectiehaarden van COVID-19 zijn. Het regionale ziekenhuis in KOMI was hiervan het meest markante voorbeeld maar ook in Sverdlosvk, Yekaterinburg, Archangelsk en Moskou liepen heel wat zorgverleners het virus op. De Russischtalige dienst van de BBC wijdde een speciaal rapport aan Russische medische instellingen die tot infectiehaarden verworden: "Ons Wuhan" -> https://www.bbc.com/russian/features-52405781. Een niet onbelangrijke reden is dat patiënten met symptomen van griep/verkoudheid niet altijd meteen naar een gespecialiseerd ziekenhuis gebracht worden maar naar een algemeen ziekenhuis waar dan soms vastgesteld wordt dat het om het Covid-virus gaat. Er zouden 9.479 zorgverleners geïnfecteerd zijn en de website Mediazone meldt dat ten minste 186 zorgverleners gestorven zijn aan het coronavirus. Het Russische ministerie van Gezondheid sprak op 27 mei van 101 coronaslachtoffers onder het medisch personeel.

Russische zorgverleners zouden 16 keer meer kans hebben om te sterven aan het virus dan zorgverleners in andere landen met gelijkaardige besmettingscijfers. (bron: https://zona.media/article/2020/05/19/martyrology in het Russisch). In een videoconferentie op 18 juni zei het hoofd van Rospotrebnadzor (het controle-orgaan voor de gezondheidszorg), mevrouw Samoylova, dat in Rusland bijna 500 zorgverleners gestorven zijn door het coronavirus.

Het Russische ministerie van Defensie meldde op 6 juli dat ruim 6.900 militairen ondertussen hersteld zijn van COVID-19.

Op 23 april verscheen een opiniestuk in de krant KOMMERSANT waarin werd gewaarschuwd dat patiënten met zeldzame en/of chronische aandoeningen in een levensbedreigende situatie zouden kunnen terechtkomen aangezien de medische infrastructuur in Rusland grotendeels wordt ingezet in de bestrijding van COVID. De pers (ook de Russische) maakt inderdaad gewag van patiënten met kanker of zeldzame ziektes die nergens terechtkunnen. Deze situatie verbeterde wel in de loop van de maand juni aangezien meer en meer ziekenhuizen opnieuw opengesteld worden voor 'gewone' patiënten.

De Vice-burgemeester voor Sociale Ontwikkeling van Moskou, mevr. Anastasia RAKOVA, meldde in juni dat 40% van de medische infrastructuur in de hoofdstad gebruikt werd in de bestrijding van COVID-19 en dat de tendens dalend is. De gouverneur van Sint-Petersburg, Alexander Beglov, zei op 13 mei dat er tekorten zijn qua uitrusting in de ziekenhuizen, waaronder ook beademingsapparaten. Het COVID-19-dodental in Sint-Petersburg is de laatste weken opvallend de hoogte ingegaan en is erg hoog in vergelijking met het aantal besmettingen.

Op 25 mei riep premier Mishustin de Russen op om deze zomer niet naar het buitenland op reis te gaan gezien de epidemiologische situatie aldaar. De laatste statistieken tonen aan dat maar 4% van de Russen van plan is om deze zomer naar het buitenland op reis te gaan en dat de meesten kiezen voor vakantie in eigen land. De overvolle stranden van Sochi zijn daar een bewijs van.

Op 24 juni vond de overwinningsparade dan toch plaats in Moskou en in andere Russische steden. De epidemie in Rusland was op dat moment nog lang niet voorbij. Een tiental Russische steden lieten daarom de overwinningsparade niet doorgaan omwille van de epidemiologische situatie in hun stad.

Hoewel de piek al een tijd geleden bereikt werd, daalt het dagelijkse aantal besmettingen nog steeds vrij traag en groeit de vrees voor een tweede golf.

2. Voorzorgsmaatregelen

Als buitenlander vergeet u best nog even uw plannen om de komende tijd naar Rusland te reizen. Aeroflot vliegt sinds 27 maart niet meer vanuit Brussel en tickets zijn enkel te bestellen via de website vanaf september en dan nog zijn er maar twee vluchten per dag. Of die ook effectief zullen doorgaan is allesbehalve zeker. U komt op dit moment het land niet in (ook niet met geldig visum). Sinds 30 maart zijn alle grenzen voor de meeste landen nog steeds gesloten (ook de land- en zeegrenzen). Het luchtverkeer kwam vanaf 1 augustus langzaam opnieuw op gang maar er worden voorlopig nog geen verbindingen met de EU voorzien. De EU besliste eind juli dat de grenzen met de Russische federatie tot eind augustus gesloten blijven.

Voor wat betreft de toegang tot Rusland voor buitenlandse managers en werknemers, is het antwoord van het Comité voor Externe Betrekkingen en de grenspolitie gelijklopend: in het recente verleden gaven de federale overheden blijk van flexibiliteit, bv. voor wat betreft de uitreis van Russische burgers met dubbele nationaliteit of met permanente verblijfsvergunning in het buitenland. De lijsten met personen, die in aanmerking kwamen voor uitzonderingen op het bewuste decreet, werd uitgebreid, ook voor buitenlandse werknemers die naar Rusland wensen te komen. Ook hier is men bereid voor individuele gevallen de argumenten op hun merites te bekijken. De instantie die hierover het laatste woord heeft is het federale Operational Headquarters for Joint Action of Executive Bodies (OperShtab), met vicepremier Tatiana Golikova aan het hoofd. Russische bedrijven die Westerse technologie gebruiken klagen erover dat ze geen gespecialiseerd technisch personeel kunnen laten overkomen om de installaties te onderhouden.

Vanaf 9 juni mogen buitenlanders uit 'gesloten' landen de Russische federatie weer binnen indien ze in Rusland medische zorg nodig hebben. Een echte versoepeling kan dit niet genoemd worden ...

De gezondheidszorg in Rusland (vooral in de regio's) heeft een bedenkelijke faam hoewel in de media enkel over de successen wordt gesproken. Feit is dat aan de gezondheidszorg een lager procent van het bnp wordt besteed dan in België. Het sterfetecijfer van patiënten die op de intensieve zorg liggen in Rusland is een stuk hoger dan in België.

Uit de regio's komen verhalen over ziekenhuizen die onvoldoende uitgerust zijn en over materiaal dat niet op tijd kan worden aangekocht. Op 18 juni meldde de gouverneur van Sint-Petersburg dat de stad geen ziekenhuizen meer had die konden geconverteerd worden tot 'coronaziekenhuizen'. De stad heeft 10.500 bedden voor coronapatiënten ter beschikking en de gezondheidszorg zit aan de grens van haar mogelijkheden. Het aantal coronadoden is er opvallend hoog in vergelijking met het aantal besmettingen.

Zoals steeds is men in Moskou beter af indien behandeling nodig zou blijken. 

Het aantal doden zou volgens bepaalde bronnen 70% hoger liggen dan officieel wordt gemeld maar dat wordt met klem tegengesproken door de Russen. Opvallend is ook dat in Rusland een veel hoger percentage van de patiënten op intensieve zorgen overlijdt dan in België. Vice-eerste minister Golikova zei op 13 juni dat de mortaliteit in Moskou in mei bijna 12% hoger was dan in dezelfde maand het jaar ervoor en gaf toe dat dit hoofdzakelijk te wijten is aan het coronavirus.

3. Exitstrategie

De piek werd in Rusland pas op 11 mei bereikt toen het hoogste aantal besmettingen op 1 dag werd geregistreerd.

Een algemeen driestappenplan werd toen opgesteld voor heel Rusland:

In een eerste fase werd het sporten in open lucht opnieuw toegelaten, kon men met de kinderen gaan wandelen en gingen winkels met een beperkte oppervlakte open waarbij de sociale afstand moest gegarandeerd zijn.

In de tweede fase mochten gezinsleden samen een wandeling maken en gingen onderwijsinstellingen opnieuw open alsook handelszaken met een grotere oppervlakte. Ook hier moest het aantal klanten per keer beperkt worden.

In een derde fase werden wandelingen in parken en plantsoenen voor iedereen toegelaten mits het respecteren van de nodige afstand en mochten shoppingcentra terug hun deuren openen zonder beperking in aantal bezoekers. In deze fase mochten ook restaurants en bars terug klanten ontvangen.

Aeroflot zal haar internationale vluchten beperkt hervatten vanaf 1 augustus. Brussels Airlines zal in ieder geval niet meer vliegen op Moskou tot maart 2021 maar dit heeft eerder te maken met economische moeilijkheden waarin de maatschappij zich bevindt.

Moskou nam volgende relancemaatregelen (in chronologische volgorde):

Dinsdag 12 mei was de eerste datum waarop in Moskou bepaalde maatregelen werden versoepeld. Deze versoepeling was erg beperkt. want er werd niet gesproken over een versoepeling van de maatregelen voor handels- en horecazaken. Rospotrebnadzor zou wel een plan aan het uitwerken zijn voor de horeca maar er werden nog geen details gegeven.

Op 25 mei werd in Moskou autodelen opnieuw beschikbaar (zij het met bepaalde beperkingen) en hervatten ook de multifunctionele centra voor publieke diensten hun werk. Vanaf die dag werden mondmaskers verplicht in stations (zowel in het gebouw als op de platformen).

Op 1 juni ging de tweede fase van de exitstrategie in Moskou in waarbij non-foodwinkels en bepaalde dienstverlenende bedrijven terug open gingen (zoals wasserettes, droogkuis en reparatiewinkels). Ook startte een testperiode waarbij de Moskovieten 3 keer per week een wandeling mogen maken binnen een radius van twee kilometer. Wie precies wanneer mag gaan wandelen hangt af in welke appartementsblok men woont .... Vele inwoners van de stad beginnen deze betutteling beu te worden en vinden dit alles overdreven. Ook sportfaciliteiten zouden vanaf 1 juni open gaan maar enkel voor professionele atleten. Het systeem van zelfisolatie blijft geldig tot 14 juni en ook de QR-code blijft in gebruik tot die datum.

Op 8 juni werd (vrij onverwacht) een reeks van verdere versoepelingen aangekondigd. Vele experten menen dat de versoepelingen politiek gemotiveerd zijn en te vroeg komen. Een artikel van de Moscow Times beschrijft de bezorgdheid over het te vroeg loslaten van de coronamaatregelen in Moskou: www.themoscowtimes.com/2020/06/10/russias-quarantine-is-over-but-the-pandemic-isnt-a70539

Op 9 juni werd de QR-code afgeschaft alsook de zelfisolatie en de wandelingen volgens schema. Kappers, veterinaire klinieken, fotostudio's en kerkhoven mochten opnieuw open. Er zijn geen beperkingen meer voor autodelen en repetities in theaters, circussen en concerthallen mogen terug plaatsvinden.

Op 16 juni gingen autoverhuurbedrijven open en mochten de zomerterassen opnieuw klanten ontvangen. Musea, bibliotheken, de zoo en tentoonstellingsruimten hebben hun activiteiten hervat net zoals tandartsen en immobiliënagentschappen.

Op 23 juni openden de restaurants volledig (dus ook de ruimtes binnen) en mag men sportclubs, recreatieruimtes en zwembaden bezoeken. Zitten op een bankje in het park mag ook weer. Kindertuinen ontvangen opnieuw kleuters en ook riviercruises mogen weer uitvaren.

Ruim 53 Russische regio's bevonden zich op 23 juni in de eerste fase van opheffing van de coronamaatregelen (zie hierboven) en nog 9 regio's gingen al over naar de tweede fase. Zes regio's zijn klaar om de derde fase in te gaan en de maatregelen (bijna) volledig op te heffen.

Op 1 juli mochten meer dan 70 regio's opnieuw toeristen ontvangen. De grenzen van de EU blijven echter ook na 1 juli gesloten voor Russen waardoor toerisme naar de EU onmogelijk blijft. Turkije stelde Rusland voor om de luchtverbinding tussen de beide landen te heractiveren vanaf 15 juli maar dat werd afgewezen door de Russische regering. Tot eind juli laat Rusland geen internationale vluchten toe.

Op 13 juli werd de maskerplicht op straat afgeschaft en mochten bioscopen opnieuw hun deuren openen. Scholen, pretparken en culturele trekpleisters mogen opnieuw mensen ontvangen en ook discotheken gaan terug open. De algemene beperking is dat de bezettingsgraad slechts 50% mag zijn. 

Begin augustus gingen ook de bioscopen opnieuw open. Ook hier mag de bezettingsgraad maximum 50% zijn.

Op 4 augustus werden  meer dan 40.000 Moskovieten bestraft met een boete van 60 Euro voor het niet dragen van een mondmasker in de metro.

4. Economie

a. Economische impact

De roebel heeft aan waarde verloren en voor een euro krijgt men nu ongeveer 85 roebel (komende van ongeveer 68 begin dit jaar).

Dit heeft gevolgen voor de import van goederen (duurder voor Russische bedrijven) terwijl het de Russische export ten goede kan komen (goedkopere Russische producten voor klanten uit de eurozone).

Vreemd genoeg steeg de export van Vlaanderen naar Rusland in maart 2020 met maar liefst 32% ten opzichte van dezelfde maand het jaar ervoor! Het gaat hier wel om vrij specifieke producten zoals bijvoorbeeld ziekenhuisbedden dus dit kan moeilijk een trend genoemd worden.

De olieprijs blijft vrij laag wat een slechte zaak is voor de staatsinkomsten waardoor de nu al zwakke economische toestand nog kan verergeren. Het federale budget zou dit jaar ongeveer 50 miljard USD aan taxinkomsten kunnen mislopen door de crisis in de oliesector. Toch heeft Rusland de laatste jaren een financiële buffer opgebouwd waaruit kan worden geput om de effecten van de crisis te verzachten.

Natuurlijk zijn het vooral de coronamaatregelen die de economie een zware klap hebben toegediend:

Zo is er een daling van de transportcargo turnover met 7,1% jaar op jaar. De omzet in de handel daalde al in februari met 12,1%  (met een beduidende daling van de export met 19,1% jaar op jaar) en de ontginning van grondstoffen ging met 11,7% naar omlaag ten opzichte van dezelfde maand het jaar ervoor. In juni merkt men wel een opvering van de omzet binnen de transportsector die gelijk loopt met de versoepeling van de beperkende maatregelen.

De index van economische activiteit in de dienstensector daalde volgens IHS market in april ruim 12,2 punten, komende van 37,1 punten in maart. De daling in april was de grootste ooit sinds het begin van de berekening ervan. Deze index werd in oktober 2001 geïntroduceerd voor verschillende consumentendiensten zoals transport, financiën, verzekeringen, diensten in onroerend goed en andere (maar zonder de retail). Sinds juni gaan deze indicatoren opnieuw stilaan de hoogte in.

De algemene industriële output verminderde in juni met 9,4% (Rosstat) terwijl in mei een daling met 9,6% opgetekend werd.

De output van de vijf grootste sectoren van de Russische economie (productie, landbouw, bouw, transport, groot- en kleinhandel) daalde met 10,8% in mei 2020 in vergelijking met dezelfde maand het jaar daarvoor (Rosstat). In april was de daling 10,0%. De grootste daling in mei werd opgetekend in de kleinhandel (-19,2%) terwijl de output van de landbouw in diezelfde maand toenam met 3,2%.

De output van de verwerkende industrie daalde met 7,2% in mei 2020. De grootste daling werd opgetekend in de automotive sector waar de productie verminderde met ruim 60,2%. Sommige industrieën toonden echter een groei in mei: voorbeelden hiervan zijn de voedingsindustrie, de farmaceutische en de medische sector (vooral medisch materiaal en detergenten). De productie van farmaceutische en medische producten steeg in april met 13,5%, papier en producten van papier met 4,2%, voedingsproducten met 3,7% en chemische producten met 2,4%. De productie van beschermende kledij steeg zelfs met 97%. In juni 2020 steeg de output van de verwerkende industrie met 8,4 in vergelijking met de maand ervoor maar was nog steeds 6,4% minder dan in juni 2019.

De import uit niet-GOS-landen daalde in juli 2020 met 13%.  in dezelfde maand daalde de import van chemische producten met 27,4%, textiel en schoeisel met 16,1%, machines en uitrusting met 6,9% en voeding en landbouwproducten met 4,8%. De import uit niet-GOS-landen daalde met 6,8% in de periode januari-juli 2020 in vergelijking met dezelfde periode het jaar ervoor. De centrale bank verwacht dit jaar een daling van de import met 18,8%-21,8%. 

De echte economische impact zal pas na de coronacrisis duidelijk worden. De middenklasse zal echter zwaar getroffen worden. Het aandeel van de kmo's in de totale economie neemt nog verder af wat een slecht teken is. Het reëel beschikbaar inkomen zou in 2020 dalen met 8,2% volgens de Higher School of Economics.

Er was een val in de privéconsumptie met 26,7% tot 27,4% en 24% - 25% in mei. De consumptie blijft onder het niveau van 2012. De aankoop van duurzame goederen wordt uitgesteld en de voorkeur gaat nu naar goedkopere alternatieven. In juli 2020 bereikte de consumerindex een niveau van 77,1 punten op 100. In april was dat amper 50,2 en in mei 58,3 punten.

In augustus zou 85% van de HoReCa haar deuren opnieuw geopend hebben.

Het aantal werklozen verdriedubbelde in de periode april-juni 2020 tot 4,5 miljoen mensen. Het werkloosheidspercentage in juni bedroeg 6,1%.

Het ministerie van Economie liet op 28 mei weten dat het Russische bnp in april met 12% was gedaald in vergelijking met dezelfde maand het jaar daarvoor. De grootste daling vond plaats in de sectoren die het moesten hebben van de vraag van consumenten. Het volume van commerciële diensten aan de bevolking daalde in april met 37,9% (jaar op jaar).

Minister van Economie Reshetnikov zei dat het BNP in de eerste helft van 2020 met 4,2% is gedaald in vergelijking met dezelfde periode het jaar ervoor.

b. Handelsbelemmeringen

Op 16 maart verklaarde eerste minister Mishustin dat voor de duur van een maand (dit werd verlengd tot september 2020), alle beperkingen, inclusief douanebeperkingen, op de levering van essentiële goederen worden opgeheven. Op een aantal goederen, waaronder medicijnen en medische apparatuur, wordt geen douaneheffing geheven. Ook voor essentiële voedingsmiddelen werden de importregels vereenvoudigd. Meer gedetailleerde informatie kan verkregen worden bij het kantoor van Flanders Investment & Trade in Moskou.

Belangrijk: ondanks verklaringen in Belgische en internationale media is Rusland niet van plan om de tegensancties te laten vallen. Zowel de Russische douanediensten als het agentschap voedselveiligheid (Rosselkhoznadzor) zijn duidelijk: de maatregelen in de strijd tegen het coronavirus wijzigen de bestaande embargo’s niet.

De Russische regering heeft wel een beslissing genomen over de invoer van melkwei voor de productie van babyvoeding. Met de beslissing heft de regering het embargo van 2014 op voor de import van melkwei tot 31 december 2020. Tot dusver is melkwei het enige product waarvoor de sancties tijdelijk worden opgeheven. Dat dit gebeurt met een apart besluit, bewijst opnieuw dat de sancties van toepassing blijven.

Met andere woorden: handelsfaciliterende maatregelen voor essentiële producten (zoals de Green Corridor) in het kader van de coronacrisis veranderen niets aan de bestaande sancties en fytosanitaire beperkingen. 

De federatieraad heeft wel een werkgroep opgericht die (onder andere) de impact van de Russische contrasancties op de economie moet analyseren. Deze werkgroep wordt voorgezeten door Nikolai Fyodorov en moet haar conclusies in juni aan de regering voorleggen. Er wordt gehoopt dat de economische crisis veroorzaakt door het coronavirus tot een versoepeling van de contrasancties zal leiden.

Er werd op 21 mei een wetsontwerp ingediend bij de Duma dat de import van sanctieproducten waaraan een tekort is (onder andere door de coronapandemie), moet toelaten. De auteurs van het wetsontwerp verduidelijkten in een nota dat er een tekort aan bepaalde producten en componenten kan ontstaan omwille van de COVID-19 pandemie in combinatie met de importbeperkingen. Over dit wetsontwerp werd later niets meer vernomen......

In navolging van Rusland nam ook de Euraziatische Economische Unie maatregelen om de verspreiding van COVID-19 te voorkomen. Het gaat om exportverboden en vrijstelling van invoerrechten voor medische producten en bepaalde voedselproducten.

Medische goederen

Vrijstelling van invoerrechten (besluit nr. 21 van 16 maart) voor persoonlijke beschermingsmiddelen, ontsmettingsmiddelen, diagnosereagentia, bepaalde soorten medische apparatuur en materialen. Het besluit is van toepassing op medische goederen die in de periode van 16 maart 2020 in het douanegebied van de EAEU worden ingevoerd en is geldig tot en met 30 september 2020.

Om het gebrek aan persoonlijke beschermingsmiddelen te stabiliseren, is er een tijdelijk verbod op de uitvoer van persoonlijke beschermingsmiddelen, beschermings- en ontsmettingsmiddelen, producten voor medisch gebruik en materiaal uit het douanegebied van de EAEU. Het gaat om watten, gaasweefsel, verbanden, maskers, gezichtsmaskers, ademhalingsapparatuur, filters voor persoonlijke ademhalingsapparatuur, veiligheidsbrillen, ontsmettingsmiddelen, beschermende overschoenen, bepaalde soorten kleding en aanverwante accessoires, en handschoenen. De maatregel zou geldig zijn tot 30 september 2020 maar onlangs werd deze regel versoepeld. De ban op de export van medische maskers en respirators werd begin mei opgeheven omdat er volgens de minister van Handel, Denis Manturov, geen gebrek aan maskers en andere sanitaire producten is in de Russische apotheken. Vreemd is dat veel mensen klagen dat er geen maskers zijn in de apotheken ...

Voedselproducten

Vrijstelling van invoerrechten (besluit - nr. 47 van 24 maart) voor voedingsproducten zoals aardappelen, uien, knoflook, kool, wortels, paprika’s, babyvoeding, sappen. De invoerheffingen voor de producten in deze lijst worden afgeschaft tot en met 30 juni 2020. De beslissing is van toepassing op de rechtsbetrekkingen die sinds 1 april 2020 zijn aangegaan.

De Euraziatische Economische Commissie introduceerde in april een tijdelijk verbod op de uitvoer van bepaalde levensmiddelen: uien, knoflook, rapen, rogge, rijst, boekweit, gierst, granen, volkorenmeel en korrels van graankorrels, boekweit, sojabonen en zonnebloempitten.

De regering heeft een nieuw decreet uitgevaardigd dat de regels voor de toegang van buitenlandse producten tot publieke aankopen regelt. De directe ban voor staatsaankopen van buitenlandse producten in sommige sectoren wordt vervangen door de regel 'de derde ligt eruit', wat wil zeggen dat een buitenlands product niet kan deelnemen indien er twee of meer aanbiedingen zijn van Russische herkomst. Het decreet introduceert ook een ban op de aankoop van buitenlandse producten voor defensie-en veiligheidsdoeleinden waaronder bestellingen in het kader van staatsprogramma's. Meer informatie hierover vindt u terug via de website: https://schneider-group.com/en/news/systematization-security-of-bans-and-restrictions-on-admission-of-foreign-goods-for-public-procurement-and-for-the-needs-of-national-defense-and-state/

Op 25 mei werd een nieuwe importban voor bepaalde olieproducten (zoals benzine en diesel) bekrachtigd en dit tot oktober 2020. De ban wil de 'energieveiligheid' van het land verzekeren en de nationale brandstofmarkt veilig stellen voor de import van relatief goedkope buitenlandse brandstof. Het verbod geldt niet voor internationale transit.

Botst u buiten de EU op handelsbarrières of andere problemen op het vlak van markttoegang? Laat het ons weten via handelsbelemmering@fitagency.be. Wij analyseren uw aangifte en maken die over aan de bevoegde instanties

c. Relancemaatregelen

Er zijn nauwelijks maatregelen die voor alle bedrijven gelden. De overheidssteun verschilt sterk naargelang de omvang van een onderneming en de sector waarin het bedrijf actief is. Ook de locatie speelt een rol. In de strijd tegen corona heeft de centrale overheid een grote rol weggelegd voor de regionale autoriteiten.

De voornaamste rode draad doorheen de maatregelen is het lage aandeel aan directe financiële steun. Vaak gaat het om uitstel van belastingen, uitstel voor andere betalingen (huur), zachte leningen, staatsgaranties en administratieve vereenvoudiging. Directe subsidies zijn eerder zeldzaam en onderworpen aan strenge voorwaarden. Zo krijgen kmo’s uit de meest getroffen sectoren enkel (beperkte) loonsubsidies als ze 90 procent van hun personeel behouden – wat voor vele kleinere bedrijven die acht weken moesten sluiten onmogelijk was.

Een groot deel van de steun gaat naar de zogenaamde 'systeembedrijven', i.e. de ondernemingen die volgens de overheid cruciaal zijn voor de economie. Hoewel deze bedrijven niet mochten sluiten (en dus nog konden rekenen op inkomsten), ontvangen ze een omvangrijk steunpakket. Een aantal grotere Europese bedrijven raakten op de lijst (Ikea, Le Roy Merlin, Auchan, Schneider), maar het zijn voornamelijk de grote staatsondernemingen die de dienst uitmaken, met name uit de energie en mijnbouw.

De Russische staat speelt een rol in meer dan 60 procent van de economische activiteit; kmo’s maar 20 procent. Op lange termijn ondermijnt deze situatie de competitiviteit van de Russische economie, maar de grote rol van de overheid (en de aanzienlijke steun voor overheidsbedrijven) heeft op korte termijn een milderende impact op de coronacrisis.

Naast de steun aan de bedrijven voorziet de Russische overheid nog directe financiële steun aan de bevolking (verhoging kindergeld en werkloosheidsuitkeringen) en maatregelen om de financiële stabiliteit te garanderen. De omvang van het totale pakket steunmaatregelen bedraagt 2,8 procent van het bpp. Dat is relatief beperkt, ook in vergelijking met andere opkomende markten zoals China, Turkije en Mexico (die bovendien niet altijd over dezelfde financiële buffers beschikken). Er is daarom kritiek op deze aanpak. De zakenkrant Vedomosti bracht onlangs het nieuws dat de Russische regering in de loop van de komende weken het pakket aan maatregelen zal uitbreiden tot ongeveer 7 procent van het bbp.

Er wordt geklaagd (onder andere door Belgische investeerders in Rusland) dat bedrijven met meer dan 50% buitenlands kapitaal niet in aanmerking komen. Volgens KomProm zijn de steunmaatregelen ook zonder restricties geldig voor buitenlandse bedrijven. Volgens de Association of European Businesses (AEB) gelden er wel degelijk restricties die buitenlandse bedrijven de facto uitsluiten.

Rusland heeft dus het 'twijfelachtige' voordeel dat ongeveer 40 tot 50 procent van de economie door de staat (of door staatsbedrijven) wordt beheerd. Deze werknemers bleven hun salarissen ontvangen. Daarnaast konden veel bedrijven hun bedienden van thuis laten werken en op deze basis hun activiteiten voortzetten. Andere bedrijven vroegen hun personeel om vrijwillig vakantiedagen op te nemen, om verlies te vermijden en klaar te zijn voor een herneming van de commerciële activiteiten in juni of in de zomer.

Echter, heel wat andere 'gewone' Russische bedrijven, met name in de dienstensector en kmo's, kunnen geen maanden overleven met betaalde vakantie. Zij plaatsten hun personeel de jure of de facto op verlof en betaalden geen salaris uit. Volgens de zakenkrant Vedomosti gaat het om een derde van de bedrijven. De laatste statistieken tonen een daling van het aandeel kmo's in de economie tot 20%. Dit is bitter weinig en belooft niet veel goeds.

Daar komt bij dat twee op drie Russen geen spaargeld op de bank heeft staan. En zij die wel iets opzij hebben gezet, beschikken amper over 2000 euro aan reserves. Als de lockdown nog lang aanhoudt, komen ook zij in problemen. Want ondanks de ‘betaalde vakantie’ hebben veel bedrijven hun werknemers op onbetaald verlof gestuurd of gewoon ontslagen. 

Analisten verwachten dat 25 procent van de kmo’s overkop zal gaan, met dito consequenties voor de financiële positie van de banken. Die zullen er in het najaar waarschijnlijk voor opteren om het weinige geld dat ze kunnen uitlenen te investeren in veilige, grote bedrijven. 'Gelukkig' voor Rusland zijn die grote staatsbedrijven goed voor 65% van de economische cijfers. En zo worden de kmo's opnieuw aan hun lot overgelaten.

De stad Moskou trof een aantal eigen maatregelen ter ondersteuning van als kmo's erkende bedrijven. Er wordt bekeken of deze maatregelen uitgebreid kunnen worden naar grotere ondernemingen, ook met buitenlands kapitaal. Het gaat onder andere over: leninggaranties, rentesubsidies, 50% huurverlaging in gebouwen die eigendom zijn van de stad en opschorting van lokale belastingen gedurende 6 maanden (geen btw, dat is federaal).

Voorlopig lijkt de Russische economie de dubbele schok van COVID-19 en de daling van de olieprijzen vrij goed te hebben doorstaan. Het goede nieuws is dat de recessie dit jaar beperkt blijft tot ongeveer 5 procent van het bbp, volgens het ministerie van Economie. Dat is mede te danken aan het lage aandeel kmo’s (die zwaar werden getroffen door de coronacrisis) en het hoge aandeel overheidsbedrijven. Jammer genoeg zal het herstel in de tweede helft van het jaar en volgend relatief langzaam verlopen omdat het pakket overheidssteun beperkter is dan in andere landen: in 2021 groeit de economie maar met 2,8 procent.

Een andere opsteker voor Rusland is de recente stijging van de olieprijzen tot een niveau dat de federale begroting opnieuw toelaat om reserves op te bouwen (42,4 dollar per vat). Dankzij die extra inkomsten zal het overheidstekort dit jaar maar 3 procent bedragen. Samen met de olieprijzen is de roebel uit het dal van april gekropen en staat hij nu opnieuw op een niveau dat laag genoeg is om de export te promoten en hoog genoeg is om investeringen aan te trekken. Zowel de olieprijs als de roebel zijn nog niet in stabiele wateren. Bij elke heropflakkering van het virus gaat hun koers onmiddellijk naar beneden.

Ook op het monetair front is er positief nieuws te rapen. In tegenstelling tot vorige crisissen stijgt de inflatie nu niet (net boven 3 procent). Dat laat de Centrale Bank toe om de interestvoeten te verlagen en de economie zo zuurstof te geven. Momenteel staat de prijs van het geld al historisch laag (4,5 procent). Om nog lager te gaan moet de Centrale Bank een nieuw mandaat krijgen: momenteel moet ze de inflatie rond de 4 procent houden. Analisten achten dit scenario niet voor onmogelijk.

Wie naar de lange termijn kijkt, merkt dat de Russische economie in de afgelopen zes jaren niet gegroeid is. Volgens berekeningen van Raiffeisen Bank komt het bbp dit jaar uit op het niveau van 2014. De private consumptie (90% van het niveau in 2014), de import (75%) en de investeringen (95%) halen dit niveau zelfs niet. Enkel de rol van de overheid (105%) in de economie is toegenomen.

Het is in deze context dat premier Mikhail Mishustin op 2 juni zijn Nationaal Herstelplan 2020-2021 presenteerde. Dit document, dat door Vladimir Poetin werd goedgekeurd, omvat de drie anticrisispakketten die het Kremlin tussen eind maart en 11 mei heeft aangekondigd, samen met nieuwe sectoriële maatregelen die op initiatief van het staatshoofd werden vastgelegd tijdens thematische conferenties in mei.

Het plan voorziet een versnelling van de overheidsinvesteringen in infrastructuur, met name wegen. De bouwsector wordt ondersteund met hypotheeksubsidies, waardoor de gemiddelde private leenrentevoet zou moeten dalen tot 6,5 procent. Het btw-tarief in de toeristische en hotelsector wordt vanaf 1 januari 2021 verlaagd tot 7%. Ook de sociale bijstand, de arbeidsmarkt (invoering van een minimumloon) en de gezondheidszorg (digitalisering) worden hervormd. De belangrijkste indicatoren van het plan zijn:

  • de werkloosheid: die moet binnen achttien maanden dalen onder 5 procent
  • het inkomen van de huishoudens moet omhoog
  • het bbp moet volgend jaar groeien met 2,5 procent.

De omvang van het plan wordt geschat op ongeveer 65 miljard euro (4,6 procent van het bbp in 2019). Dat is een stap vooruit in vergelijking met de maatregelen van maart en april, maar blijft achter bij de meeste westerse landen. Rusland zal niet afwijken van de fiscaal conservatieve koers die het sinds 2016 voert. Er loeren immers nog steeds nieuwe Amerikaanse sancties om de hoek – en de sinds lang beloofde nationale projecten moeten ook nog gerealiseerd worden, liefst voor de volgende presidentsverkiezingen.

Op 30 juni liet het Russische ministerie van Financiën weten dat de financiering van de nationale projecten met 140 miljard roebel wordt verminderd en kwamen de VS met nieuwe sancties betreffende de export van dual-use producten naar Rusland.

Een goed overzicht van de bestaande economische relancemaatregelen (in het Engels en in chronologische volgorde) vindt u terug via de link:

d. Economische vooruitzichten

Op 26 juni stelde het IMF haar prognose bij en verwacht de organisatie dat de Russische economie in 2020 met 6,6% zal krimpen en dat een bescheiden herstel pas in de loop van 2021 zal plaatsvinden.

De Wereldbank voorspelde op 9 juni een inkrimping van de Russische economie met 6% in 2020 terwijl de wereldeconomie met 5,2% zou krimpen.

FITCH Ratings verwacht (gegevens 30 juni) een inkrimping van 5,8% in 2020 en een groei van 3,6% in 2021.

Op 19 juni gaf het ministerie van Economie een herwerkte officiële prognose vrij over de impact van COVID-19 op de Russische economie: Een krimp van 4,8 procent van het bbp in 2020. Volgens het ministerie zal het bruto bbp weer stijgen met 3,2% in 2021, met 2,9% in 2022 en 3,1% in 2023. De grootste reden van de daling van het bbp zal volgens de bank de vermindering van de uitvoervolumes met 10-15% zijn. De export zou tegen 2023 terug moeten herstellen.

Minister van economie Reshetnikov zei dat het BNP in de eerste helft van 2020 met 4,2% was gedaald in vergelijking met dezelfde periode het jaar ervoor.

Hoewel er verschillende maatregelen werden uitgevaardigd om de kmo’s en horeca te steunen mag men zich toch aan een golf van faillissementen verwachten omdat het bezoek van de Russen aan de horeca en handelszaken sinds 28 maart de facto onmogelijk werd en dit tot waarschijnlijk midden juni.

Er wordt gevreesd voor een stijging van het aantal werklozen van 2,5 naar 8 miljoen mensen Aangezien veel Russen in het zwart werken, kan het werkelijke aantal nog veel hoger liggen. De koopkracht zal dalen en zwakkere economische spelers zullen uit de markt verdwijnen. Het ministerie van Economie verwacht een stijging van de werkloosheidsgraad tot 5,7% dit jaar (in juni bedroeg dit cijfer echter al 6,1%).

De keten Shokoladnica (grootste Russische keten van koffiezaken) is van plan een deel van hun (ongeveer) 400 vestigingen te sluiten omdat niet alle verhuurders (zo'n 20%) van commerciële ruimte bereid zijn huur kwijt te schelden gedurende de quarantaineperiode. Op die plaatsen zal Shokoladnica  van zodra mogelijk haar vestigingen sluiten.

e. Opportuniteiten op korte termijn

Omwille van de zwakke roebel wordt importeren voor Russische bedrijven duurder wat een storende factor is voor onze export naar Rusland (hoewel de export van Vlaanderen naar Rusland het uitstekend deed in maart dit jaar maar dat ging om specifieke producten zoals ziekenhuisbedden).

Echter, bestaande zakenrelaties die op de klippen lopen, betekenen ook nieuwe mogelijkheden voor leveranciers die niet (meer) aan de bak kwamen omwille van marktsaturatie. De coronacrisis heeft het landschap in verschillende sectoren grondig herschapen waardoor bepaalde posities kunnen vrijkomen voor nieuwe spelers.

Mits de nodige inspanningen en flexibiliteit kan u misschien opnieuw een plaats veroveren waar dit voordien niet (meer) het geval was. Het economisch landschap zal hertekend worden waarbij sommige bestaande waarden verdwijnen en nieuwe spelers verschijnen.

Veel bedrijven hebben snel werk gemaakt van digitalisering en de e-commerce boomt als nooit tevoren en breidt het aantal leveranciers drastisch uit.

Voor volgende sectoren ziet men een positieve trend in de nabije toekomst: Telecom, technologie, logistiek, fintech, medische diensten, hernieuwbare energie, milieu en productie met toegevoegde waarde. Een bijzondere plaats neemt de landbouwsector in die het uiterst goed doet. Nu er weer een handelsoorlog dreigt tussen de VS en China kan Rusland daarvan profiteren om meer te exporteren naar China, vooral nu via de nieuwe zijderoute de verbindingen voortdurend verbeteren.

Andere sectoren zullen een vertaging kennen in hun ontwikkeling: retail, horeca, onroerend goed (kantoorruimte), luchtvaart, banksector (traditionele diensten), automotive sector (vooral op basis van verbrandingsmotoren), oliesector (op lange termijn), bouwsector en de chemische sector (plastics).

Een crisis biedt ook nieuwe kansen en het is misschien een goed moment om de Russische markt opnieuw te verkennen.

f. Opportuniteiten op lange termijn

Vorige crisissen hebben geleerd dat er na verloop van tijd een status quo optreedt waarbij de markt zich stabiliseert.

De Russische economie die de laatste tijd sowieso gekenmerkt werd door stagnatie zal hoogstwaarschijnlijk nog een hele tijd aanmodderen.

Het is echter zaak niet te lang te wachten met het prospecteren van de markt omdat er opnieuw een consolidatie zal plaatsvinden waarna het moeilijk wordt marktaandeel te veroveren.

Men zal moeten rekening houden met een kleinere middenklasse en een nog beperktere koopkracht. Uit noodzaak kan het zijn dat de staat de markt opnieuw wat meer openzet voor buitenlandse leveranciers maar dit is absoluut niet te voorspellen.

Anderzijds bestaat het gevaar dat de crisis kleinere spelers uit de markt duwt en er een verdere polarisatie van de economie plaatsvindt wat de concurrentie niet ten goede komt.

5. Nuttige links

De Russische regering heeft een site opgezet die gewijd is aan een breed scala van onderwerpen met betrekking tot de ontwikkeling van de virussituatie in het land: actuele cijfers (inclusief regionale verspreiding), advies en steun voor diverse bedrijfs- en bevolkingsgroepen. Het is een bron die alle officiële informatie, documenten, enz. verzamelt, interessant voor Vlaamse exporteurs. Het is echter belangrijk ook andere bronnen te raadplegen om een objectief beeld van de situatie te krijgen aangezien de officiële berichtgeving de situatie soms te rooskleurig en/of te eenzijdig voorstelt.

https://стопкоронавирус.рф   

6. Dossier Coronavirus

Het coronavirus heeft een wereldwijde impact, niet alleen op de gezondheid maar ook op de economie. Ook uw export kan hiervan gevolgen of zelfs hinder ondervinden.

FIT monitort de risico's dagelijks en ons buitenlands netwerk informeert u over alle implicaties voor Vlaamse exporteurs op hun internationale activiteiten.

In het dossier Coronavirus vindt u een aantal nuttige tips, adviezen en inzichten in de economische impact van de verspreiding van het virus op internationaal ondernemen.

Met vragen over internationaal ondernemen in tijden van Corona, kan u terecht bij exportadvies-corona@fitagency.be.

7 augustus 2020